16 Kasım 2026 PazartesiRSS

Teknik

Linux Sunucu Sağlık Kontrolü: 20 Komut ve Hazır Betik

Aziz Özdemiroğlu

"Sunucu yavaş" şikâyeti geldiğinde ilk beş dakikada ne yaptığınız, sorunu bir saatte mi yoksa bir günde mi çözeceğinizi belirler. Bu rehberde Linux sunucularda CPU, bellek, disk, ağ, servisler ve günlükler için sırayla çalıştırabileceğiniz 20 komutu, çıktılarında neye bakmanız gerektiğini ve hepsini tek seferde çalıştıran bir sağlık kontrolü betiğini bulacaksınız.

Kısaca

  • Sistematik ilerleyin: yük → CPU → bellek → disk → ağ → servisler → günlükler.
  • uptime ve vmstat 1 ilk 30 saniyede sorunun CPU'da mı, bellekte mi, yoksa diskte mi (I/O bekleme) olduğunu gösterir.
  • Disk doluluğu yalnızca df -h ile değil, inode (df -i) ve silinmiş ama hâlâ açık dosyalar (lsof +L1) ile de kontrol edilmelidir.
  • journalctl -p err -b ve dmesg -T donanım ve çekirdek sorunlarını hızlıca ortaya çıkarır (OOM killer, disk hataları).
  • Yazının sonundaki betikle tüm kontrolleri tek komutla rapora dönüştürebilirsiniz.

1. Genel durum: yük ve çalışma süresi

1) uptime

$ uptime
 14:02:11 up 41 days,  3:12,  2 users,  load average: 7.85, 6.10, 3.02

Yük ortalaması (1, 5, 15 dakika), çalışmayı veya I/O'yu bekleyen süreç sayısını gösterir. Bunu çekirdek sayısıyla karşılaştırın (nproc). 4 çekirdekte 7,85 yük, sistemin aşırı yüklendiğini gösterir. Artan seri (3 → 6 → 7,8), sorunun şu anda büyüdüğünü söyler.

2) dmesg -T | tail -30

Çekirdek mesajları. Şunları arayın: Out of memory: Killed process, I/O error, EXT4-fs error, link is down.

2. CPU

3) vmstat 1 5

procs -----------memory---------- ---swap-- -----io---- -system-- ------cpu-----
 r  b   swpd   free   buff  cache   si   so    bi    bo   in   cs us sy id wa st
 8  0      0 412000  81000 2900000   0    0     2    40 2100 3900 88 10  2  0  0
Sütun Anlamı Alarm
r CPU bekleyen süreçler Sürekli çekirdek sayısından fazla
b I/O'da bloklanan süreçler Sürekli > 0
si/so Swap giriş/çıkış Sürekli > 0 (bellek yetersiz)
us/sy Kullanıcı/çekirdek CPU sy sürekli > %30 ise sistem çağrısı yoğunluğu
wa I/O bekleme > %20 ise disk darboğazı
st Hipervizörün çaldığı süre > %10 ise sanal makine komşuları sorun

4) mpstat -P ALL 1 3 (sysstat paketi): Yük tek bir çekirdekte mi toplanıyor? Tek iş parçacıklı bir uygulama, %25 genel CPU'da bile darboğaz olabilir.

5) top veya htop — P CPU'ya, M belleğe göre sıralar. Ya da betiklerde kullanmak için:

ps -eo pid,user,%cpu,%mem,etime,cmd --sort=-%cpu | head -10

3. Bellek

6) free -h

               total        used        free      shared  buff/cache   available
Mem:            15Gi        9.1Gi       420Mi       210Mi       5.9Gi        5.8Gi
Swap:          2.0Gi          0B        2.0Gi

free sütununun düşük olması normaldir. Linux boş belleği önbellek olarak kullanır. Bakmanız gereken available sütunudur.

7) OOM killer izleri

journalctl -k --since "7 days ago" | grep -i -E "out of memory|oom-kill"

8) En çok bellek kullanan süreçler

ps -eo pid,user,rss,cmd --sort=-rss | head -10 | awk 'NR==1{print;next}{printf "%s %s %.0fMB %s\n",$1,$2,$3/1024,$4}'

4. Disk

9) df -hT -x tmpfs -x devtmpfs — Kullanım %85'i aşan bölümler risklidir. Veritabanı ve günlük bölümlerine özellikle bakın.

10) df -i — Inode doluluğu. Milyonlarca küçük dosya (oturum dosyaları, önbellek) diskte yer olsa bile "No space left on device" hatası üretebilir.

11) Yeri kim dolduruyor?

sudo du -xh --max-depth=2 / 2>/dev/null | sort -rh | head -15

12) Silinmiş ama açık dosyalar

sudo lsof +L1 2>/dev/null | head

Bir günlük dosyasını rm ile silmek, onu yazan süreç yeniden başlatılana kadar alanı serbest bırakmaz. df dolu, du boş gösteriyorsa sebep genellikle budur.

13) iostat -xz 1 3 (sysstat) — %util değeri sürekli %90'ın üzerindeyse ve await (ms) yüksekse disk darboğazdadır.

14) Disk sağlığı

sudo smartctl -H /dev/sda            # SATA
sudo smartctl -a /dev/nvme0 | grep -E "Percentage Used|Media and Data Integrity Errors"

5. Ağ

15) ss -tulpn — Hangi portlar dinleniyor ve hangi süreç tarafından? Beklemediğiniz bir dinleyici güvenlik sorunu olabilir.

16) Bağlantı durumları

ss -s
ss -tan state time-wait | wc -l

Binlerce TIME-WAIT veya CLOSE-WAIT bağlantısı, uygulamanın bağlantıları düzgün kapatmadığını veya bağlantı havuzu kullanmadığını gösterebilir.

17) ip -s link — Arayüzlerde errors ve dropped sayaçları artıyor mu?

6. Servisler ve zamanlama

18) systemctl --failed — Başarısız servisler.

19) Docker kullanıyorsanız

docker ps -a --format "table {{.Names}}\t{{.Status}}" | grep -v -E "Up .*\(healthy\)|Up [0-9]+ (seconds|minutes|hours|days)$"
docker system df          # imaj/volume/önbellek alanı

7. Günlükler

20) Son açılıştan beri hatalar

journalctl -p err -b --no-pager | tail -40
journalctl --disk-usage           # günlüklerin kendisi diski dolduruyor mu?

Günlük alanını sınırlamak için /etc/systemd/journald.conf içinde SystemMaxUse=1G ayarını kullanabilirsiniz.

Hepsi bir arada: sağlık kontrolü betiği

#!/usr/bin/env bash
# saglik.sh — Linux sunucu hızlı sağlık raporu (salt okunur komutlar)
set -u
bolum() { printf '\n\033[1;32m== %s ==\033[0m\n' "$1"; }

bolum "Sistem";      hostnamectl 2>/dev/null | grep -E "Operating|Kernel"; uptime; echo "Çekirdek: $(nproc)"
bolum "CPU/Bellek";  vmstat 1 3 | tail -2; free -h
bolum "En çok CPU";  ps -eo pid,user,%cpu,%mem,cmd --sort=-%cpu | head -6
bolum "Disk";        df -hT -x tmpfs -x devtmpfs | awk 'NR==1 || $6+0 >= 80'
bolum "Inode";       df -i -x tmpfs -x devtmpfs | awk 'NR==1 || $5+0 >= 80'
bolum "Silinmiş açık dosyalar"; lsof +L1 2>/dev/null | awk 'NR>1{s+=$7} END{printf "%.1f MB\n", s/1048576}'
bolum "Dinlenen portlar"; ss -tulpn 2>/dev/null | awk 'NR>1{print $1, $5, $7}' | sort -u
bolum "Başarısız servisler"; systemctl --failed --no-legend || true
bolum "OOM (7 gün)"; journalctl -k --since "7 days ago" 2>/dev/null | grep -ci "out of memory"
bolum "Son hatalar"; journalctl -p err -b --no-pager 2>/dev/null | tail -10
chmod +x saglik.sh
sudo ./saglik.sh | tee "saglik-$(hostname)-$(date +%F).txt"

Betik yalnızca okuma yapar ve sistemde değişiklik yapmaz. Çıktıyı kaydetmek, sorun anını "normal" günle karşılaştırmanızı sağlar.

Belirtiye göre hızlı teşhis tablosu

Belirti Bakılacak yer Olası neden
Yüksek yük, düşük CPU kullanımı vmstat → wa, b Disk/NFS I/O darboğazı
Ani süreç kapanmaları journalctl -k, dmesg OOM killer
"No space left", ama df yer gösteriyor df -i Inode tükenmesi
df dolu, du boş lsof +L1 Silinmiş açık günlük dosyası
Yavaş yanıt, yüksek st vmstat Sanal makine kaynak çekişmesi
Bağlantı hataları ss -s, ip -s link Bağlantı sızıntısı, ağ kartı hataları

Sonuç

Sunucu sorunlarının büyük çoğunluğu bu 20 komutla dakikalar içinde sınıflandırılabilir. Asıl fark, bu kontrolleri sorun anında ezberden değil aynı sırayla ve kayıt tutarak yapmaktan gelir. Betiği sunucularınıza ekleyin, haftalık çıktıları saklayın. Bir dahaki "sunucu yavaş" mesajında elinizde karşılaştırabileceğiniz bir referans olacak. Uzun vadede bu kontrolleri Prometheus/Node Exporter ve Grafana gibi bir izleme sistemine taşımak, sorunları kullanıcılardan önce görmenizi sağlar.

Kaynaklar

#Linux#Sistem Yönetimi#Performans#vmstat#journalctl#Sorun Giderme

Benzer Yazılar